Free Web Hosting Provider - Web Hosting - E-commerce - High Speed Internet - Free Web Page
Search the Web

CÜMLE ÇEŞİTLERİ

Türkçe'deki cümleler anlamlarına, öğelerinin dizilişine, yüklemlerine ve yapılarına göre olmak üzere dört ana bölümde toplanabilir.

 

A) ANLAMLARINA GÖRE CÜMLELER

 

1- Olumlu Cümle : Anlamı, yüklemi olumlu olan cümledir. Ancak bazı cümlelerin yüklemleri olumsuz olmasına rağmen cümlenin anlamı olumlu olabilir. Böyle cümlelere "biçimce (şekilce) olumsuz, anlamca olumlu cümleler"denir.

 

* Bu yapıtta renklerin uyumu mükemmel. (Biçimce ve anlamca olumlu)

* Bu dershane bize güven veriyor. (Biçimce ve anlamca olumlu)

* Size teşekkür etmeyecek değiliz. (teşekkür edeceğiz) (Biçimce olumsuz, anlamca olumlu)

* Hakkımda söylenenleri bilmiyor değilim. (biliyorum) (biçimce olumsuz, anlamca olumlu)

 

2- Olumsuz Cümle : Anlamı, yüklemi olumsuz olan cümledir. Ancak bazı cümlelerin yüklemleri olumlu olmasına rağmen, cümlenin anlamı olumsuz olabilir. Böyle cümlelere "biçimce (yapıca) olumlu, anlamca olumsuz cümle" denir.

 

* Bu ev bizim değil. (biçimce ve anlamca olumsuz)

* Bu yıl yaz gelmeyecek. (biçimce ve anlamca olumsuz)

* Bu yıl çok çalışmak istemiyormuş. (biçimce ve anlamca olumsuz)

* Ne ders çalışıyor ne sözümüzü dinliyor. (çalışmıyor-dinlemiyor) (biçimce olumlu, anlamca olumsuz)

* Ne aradınız ne sordunuz. (aramadınız-sormadınız) (biçimce olumlu, anlamca olumsuz)

 

3- Soru Cümlesi : Yanıt isteyen ve sonunda soru işareti bulunan cümlelere soru cümlesi denir. Ancak bazı cümleler mutlaka yanıt istemez. Hayret, kabullenmeme, inanmama gibi anlamlar içerir. Bunlara "sözde soru cümlesi" denir.

 

* Yarın hangi konuyu işliyoruz? (Yanıt istiyor)

* Bu soruyu çözebildin mi? (Yanıt istiyor)

* Bundan sonra sizi nasıl ararım? (Yanıt istemiyor) (sözde soru cümlesi)

* Böyle yapacağı kimin aklına gelirdi? (Yanıt istemiyor)

 

4- Emir Cümlesi :

* Bunları her gün tekrar et.

* Hepiniz buraya bakın.

 

5- İstek (dilek) Cümlesi :

* Şu soruları da çözelim.

* Bu gece erken yatalım.

 

6- Şart (koşul) Cümlesi :

* Tekrar edersen kolayca öğrenirsin.

* Yağmur dinerse yola çıkarız.

 

7- Ünlem Cümlesi :

* Ah!

* Of, yandım!

 

8- Eksiltili Cümle :

Yüklemi söylenmemiş fakat belli olan cümledir.

* Kızı kendi haline bırakırsan ya davulcuya ya zurnacıya... (varır, gider.)

 

B) ÖĞE DİZİLİŞİNE (YÜKLEMİNİN YERİNE) GÖRE CÜMLELER :

 

1- Kurallı (düz) Cümle : Yüklemi sonda olan cümleye, kurallı (düz) cümle denir.

 

Hükümet önünden geçtim.

Oturdum, bir kahve içtim,

Hendek'te bir güzel gördüm.

Yavuklumdan vazgeçtim.

 

2- Devrik Cümle : Yüklemi sonda olmayan cümleye devrik cümle denir.

 

* Şiir yazdım bunca senedir.

* Kuşlar geçer gecenin üstünden

* Yağmur yağar gecenin üstüne.

 

C) YÜKLEMİNE GÖRE CÜMLELER

 

1- İsim (ad) Cümlesi : Yüklemi ek eylemle oluşmuş cümlelere isim (ad) cümlesi denir.

 

* Aynada başka güzelsin.

* Gün ışığındaki hissemize razıydık.

 

2- Eylem (fiil) Cümlesi : Yüklemi çekimli bir eylem olan cümlelere eylem (fiil) cümlesi denir.

 

Böyle havalarda aşık oldum.

Eve ekmekle tuz götürmeyi,

Böyle havalarda unuttum.

 

 

D) YAPISINA GÖRE CÜMLELER

Cümleler içerdikleri yargı sayısı bakımından yapısal yönden farklılık gösterir.

 

1- Basit (yalın) Cümle : İçinde bir tek yargı bulunan cümleye basit (yalın) cümle denir. Böyle bir cümlede bir tane çekimli yüklem bulunur.

Bir uçurtma yaptım telli duvaklı

Bir salıverdim gökyüzüne

 

2- Birleşik Cümle : İçinde birden çok yargı bulunan cümleye, birleşik cümle denir. Böyle bir cümlede esas yargıyı ifade eden cümleye temel cümle, bunu tamamlayan cümleye ise yan cümlecik denir.

 

* Söylemezseniz size macun alırım. (Şart bileşik cümlesi)

 

 

Şimdi evime girsem bile

Biraz sonra çıkabilirim. (Şart birleşik cümlesi)

 

O her seferinde,

"Eve geç kaldım." diyor. (iç içe birleşik cümle)

" Mutlak birini seviyordu"demeliler.

(iç içe birleşik cümle)

 

* Seni görmek mutluluktur. ( girişik cümle)

(seni görmek - Yan cümlecik- özne / mutluluktur - Temel cümle)

 

* Doğru söyleyeni, dokuz köyden kovarlar. (girişik cümle)

(doğru söyleyeni - Yan cümlecik - belirtili n. / dokuz köyden kovarlar - Temel cümle)

 

* Artık her şey değişti, şu uyanan ülkede (girişik cümle)

(artık her şey değişti- temel cümle / şu uyanan ülkede - Yan cümlecik - dolaylı tümleç )

 

* Bizi görüp yolunu değiştirince sinirlendim. (girişik cümle)

(bizi görüp yolunu değiştirince - yan cümlecik - zarf tümleci / sinirlendim - temel cümle)

 

3- Sıralı Cümle : Birbiri ardınca sıralanmış bağımsız cümlelerin oluşturduğu cümleye sıralı cümle denir.

* Bu sabah erkenden kalktım, annem kahvaltıyı hazırlamıştı.

(bu sabah ... kalktım - yan cümle / annem ... hazırlamıştı - temel cümle)

 

* Her pazar bize gelir, uzun uzun konuşurdu. (özneleri ortak sıralı cümle)

(her pazar bize gelir - yan cümle / uzun uzun konuşurdu - temel cümle )

 

* Az veren candan, çok veren maldan verir. (yüklemleri ortak sıralı cümle)

(az veren candan - yan cümle / çok veren maldan verir - temel cümle)

 

* Dostunu sev, koru. (öznesi, nesnesi ortak sıralı cümle)

(dostunu sev - yan cümle / koru - temel cümle )

 

4- Bağlı (sıralı ve bağlı) cümle : Cümleleri bir veya birkaç bağlaçla bağlanmış sıralı cümlelere bağlı cümle denir.

 

* Bu dünyayı ne hafife al ne de baş tacı et.

* Bilmem ki nasıl anlatılır bu dert?

* Kazanmayı çok istedi ama hiç çalışmadı.

 

 

ÇÖZÜMLÜ ÖRNEKLER

 

ÖRNEK 1 

Aşağıdaki ikili dizelerden hangisi bitmemiş bir cümle durumundadır?

 

A) Gecenin koyu karanlığında

Rüzgârda sokak kokusu

B) Çiçek açmayı deniyordu.

Bahçemizde erik ağacı

C) Uğraşma boşuna şiir yazamazsın

Bu kadar maviyken gökyüzü

D) Bana bu kadar açık söylemedi.

Güzel olduğunu yaşamanın

E) Gökyüzünün maviliğine akarak

Savruldu sonsuza ışık hızım

 

ÇÖZÜM : Eksiltili cümle, yüklemi söylenmemiş fakat belli olan cümledir.

Gecenin koyu karanlığında

Rüzgârda sokak kokusu

Dizelerinde yüklem kullanılmamış olup, ikinci dizenin "Rüzgârda sokak kokusu var." Biçiminde olduğu anlaşılmaktadır. Buna göre yanıt (A) dır.

 

 

 

ÖRNEK 2 

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde arasöz vardır?

 

A) La Fontaine hoş sohbeti, candan dostluğu, acıyı tatlı eden filozofluğu ve şakalarıyla kendini sevdirmiştir.

B) La Fontaine, çağında, yaşayışı davranışı, şiir anlayışı, edası ve üslubuyla tek başına kalmıştır.

C) La Fontaine'in masalları, konu, kişi dil ve anlatım özellikleri yönünden her yaştaki insanı etkiler.

D) La Fontaine, fablların unutulmaz yaratıcısı, yaşamını etkileyen türlü güçlükleri yapıtlarında yansıtmıştır.

E) La Fontaine, doğayla baş başa geçirdiği, içine kapanık yılların ardından kendini birdenbire Paris'te buldu.

 

ÇÖZÜM : Arasöz, kendinden önce gelen cümleyi açıklayan ve cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmayan sözdür. İki virgül (,) veya sıkıştırma çizgisi (-) arasında bulunur. Bu açıklamaya göre (D) seçeneğindeki "fabllarin unutulmaz yaratıcısı" sözü arasözdür. Yanıt (D) dir.

 

ÖRNEK 3 

Yurdumuzun bozkırlaşan ovalarını yeniden ormanlaştırmak, bu toprakları güzelleştirip zenginleştirmek hepimiz için ulusal bir görevdir.

Bu cümlede kaç yan cümlecik vardır?

 

A) 2                        B) 3                         C) 4                         D) 5                        E) 6

 

ÇÖZÜM : Bu cümledeki yan cümlecikler : "Yurdumuzun bozkırlaşan ovalarını", "yeniden ormanlaştırmak", "Bu toprakları güzelleştirip", "zenginleştirmek" olmak üzere dört tanedir. Buna göre yanıt (C) dir.

 

 

 

ÖRNEK 4 

Dağ, sonsuz yaratma gücünün simgesidir. Anadolu'da, Anadolu insanının erdemi de, dağ gibi, yaklaştıkça görkemini, sonsuzluğunu kavratır bize. Üzerinde bunca insan barındırmış Anadolu, bir erdemler uygarlığıdır. Kıvrım kıvrım yolları tırmanıp o güzel insanlara kavuşunca erdemin, beğeninin ne olduğunu anlıyoruz.

 

Bu parçada aşağıdakilerden hangisine örnek yoktur?

 

A) Sıralı cümle

B) Bileşik cümle

C) Fiil cümlesi

D) İsim cümlesi

E) Devrik cümle

 

ÇÖZÜM : Parçanın cümleleri arasında bulunmayan cümle çeşidi "sıralı cümle"dir. Bu nedenle yanıt (A) dır.

 

 

 

ÖRNEK 5 

Güzel ve etkili konuşma, özel bir yetenek değildir.

 

Bu cümleyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

 

A) Olumsuz isim cümlesidir.

B) Yapım eki almış birden çok sözcük vardır.

C) Öznesinin birden çok sıfatı vardır.

D) Yüklemi birden çok sözcükten oluşmuştur.

E) Sıralı cümledir.

 

ÇÖZÜM : Bu cümlede bir tane çekimli yüklem ve bir tane eylemsi olduğundan, yapısı yönünden birleşik bir cümledir. Bu nedenle sıralı cümle olması olanaksızdır. Yanıt (E) dir.