Free Web Hosting Provider - Web Hosting - E-commerce - High Speed Internet - Free Web Page
Search the Web

Bir duyguyu, bir düşünceyi, bir olayı yargı bildirerek anlatan sözcük veya sözcük dizisine cümle (tümce) denir. Daha önce incelenen sözcük öbekleri belli hareketlere, varlıklara ve onların durumlarına, ya da özelliklerine karşılık olarak verilen dil birlikleriydi. Bunlar tek başlarına yargı bildirmeyen belirtme öbekleriydi. Oysa cümle, bir yargı öbeğidir.

 

 

Sözcük öbekleri için en az iki sözcük gerekir. (isim tamlaması Ğ sıfat tamlaması) Cümlenin oluşabilmesi için, çekimli yüklem gerekli ve yeterlidir. Bu yüklem, en az bir çekimli bir eylemden oluşabileceği gibi ek eylemle oluşmuş isim soylu bir sözcük de olabilir :

 

* Okuyorum. (çekimli eylem)

* Güzelsin. (ek eylem almış sıfat)

Bu iki sözcük de yargı bildiren birer cümledir.

 

CÜMLENİN (TÜMCENİN) ÖĞELERİ

 

Cümleyi oluşturan öğeler iki ana bölümde toplanabilir :

I- Temel Öğeler

II- Yardımcı Öğeler

 

I- TEMEL ÖĞELER

Cümlenin kurulması veya yargının oluşması için gerekli olan sözcük veya sözcük öbekleridir. Bunlar yüklem ve öznedir.

 

1. YÜKLEM

Bir cümlede iş, hareket, oluş veya durumu veren sözcük veya sözcük öbeğidir.

 

Yüklem çekimli bir eylemden oluşabileceği gibi, ek eylemle de oluşabilir.

 

Yüklem, cümlenin temel öğesidir.Diğer öğeler yüklemin anlamını çeşitli yönlerden tamamlamak için oluşturulur.

 

* Yüklem çekimli bir eylemden oluşabilir :

- Öğretmenin sözleri hepimizi etkilemişti. (etkilemişti - yüklem)

 

* Yüklem eylemsiden oluşabilir :

- Dün sizi arayan bir tanıdıkmış. (tanıdıkmış - yüklem)

 

* Yüklem, sıfattan oluşabilir :

- Geçen yıl kış çok güzeldi. (güzeldi - yüklem)

 

* Yüklem zamirden oluşabilir :

- Size telefon eden bendim. (bendim - yüklem)

 

* Yüklem zarftan oluşabilir :

- Yeni öğrenci sınıftan ileriymiş. (ileriymiş - yüklem)

 

* Yüklem isimden oluşabilir :

- O her zaman çocuktur. (çocuktur - yüklem)

 

* Yüklem isim tamlamasından oluşabilir :

- Bu saat, kardeşimin saatidir. (kardeşimin saatidir - yüklem)

 

* Yüklem sıfat tamlamalarından oluşabilir :

- Tek isteği küçük bir ev. (küçük bir ev - yüklem)

 

* Yüklem edattan oluşabilir :

- Bütün çabalarımız kazanman içindir. (içindir - yüklem)

 

 

* Yüklem yansıma sözcükten oluşabilir :

- Çocuğun balonu patladı. (patladı - yüklem)

 

Her cümlede bir yüklem bulunur. Eğer bir söz diziminde birden çok yüklem varsa, orada birden çok cümle var demektir.

 

 

* Rıfat Ilgaz, imzasıyla yazı yazmıyordu, yazamıyordu, takma adlar kullanıyordu.

(Burada üç cümle vardır)

 

Urumelihisarı'na oturmuşum;

Oturmuş da, bir türkü tutturmuşum.

(Bu dizelerde de üç cümle vardır.)

 

2. ÖZNE

Cümlede yüklemin bildirdiği işi yapanı, oluş ya da durumu gerçekleştireni veren sözcük veya sözcük öbeğidir.

 

 

Özneyi bulmak için yükleme ".... (yüklem) işini yapan kim / ne?" veya ".... (yüklem) olan ne / kim?" soruları sorulur.

 

* Bu sorular kolaymış (Kolay olan nedir?)

(bu sorular - Özne / kolaymış - Yüklem)

 

* Öğrenci çok çalışıyordu. (Çalışan kim?)

(Öğrenci - Özne / çalışıyordu - Yüklem)

 

* Size güveniyorum. (Güvenen kim?)

(güveniyorum - Yüklem / ben -özne)

 

a) Gerçek Özne :

Özne, cümlede sözcük halinde bulunuyorsa, buna gerçek özne denir.

 

 

* Balıkçılar denize açılıyorlar.

(balıkçılar- Özne / açılıyorlar - Yüklem)

 

 

* Bu havalar insanı çarpar.

(bu havalar - Özne / çarpar - Yüklem)

 

b) Gizli Özne :

Özne belli fakat sözcük halinde cümlede yoksa, buna gizli özne denir.

 

Hiçbir şeyden çekmedi dünyada

(çekmedi - Yüklem)

Nasırından çektiği kadar. (çekmeyen kim?) O

(O - gizli özne)

 

Sizi çok iyi tanıyorlar. (Tanıyan kim?)

(tanıyorlar - Yüklem) (Onlar - Gizli Özne)

 

* Adlar özne olabilir :

Kuşlar geçer gecenin üstünden,

Gerin bedenim, gerin,

Doğan güne karşı.

 

* Zamirler özne olabilir :

Ben ki her akşam, yatağımda

Onu düşünüyorum

 

Kendisi çağırdı beni

Pencerenin altına

 

* Ad tamlamaları özne olabilir :

Tramvay sesleri geliyor.

Akşam serinliği çıktı.

 

* Sıfat tamlamaları özne olabilir :

Beni bu güzel havalar mahvetti.

Şu şairler sevgililerden beter.

 

* Adlaşmış sıfatlar özne olabilir :

Güzeller geçiyor önünden

Gerçekten mutlu mu gülenler?

 

 

c) Sözde Özne :

Edilgen çatılı eylemlerde özne olmaz. Eğer bu edilgen çatılı eylem geçişliyse belirtisiz nesneye sözde özne denir.

 

Bir bayrak dikildi tepeye

Sofralar kuruldu, davullar çalındı.

 

 

d) Örtülü Özne :

Bazı cümlelerde, eylem edilgen çatılı olmasına rağmen gerçek öznenin bulunduğu görülür. Ancak özneyle bütünleşen bir ek veya sözcük edilgenlik anlamını karşılar. Bunlar (-ce), "tarafından, nedeniyle, sebebiyle" gibi sözcüklerdir.

 

* Başarılı olmanız için dershanemiz tarafından gereken herşey yapılacaktır.

* Balkanlardaki barış, azınlıklarca bozuldu.

 

e) Ortak Özne :

Bazı cümlelerde birden fazla yüklem olmasına rağmen hepsi bir özneye bağlanmıştır.

 

* Öğrenciler, dinler, tekrar eder, soruları çözer ve başarılı olurlar.

(dinler - yüklem / tekrar eder - yüklem / çözer - yüklem / başarılı olurlar - yüklem)

 

II- YARDIMCI ÖĞELER

 

1- NESNE (Düz Tümleç)

Yüklemi geçişli eylem olan bir cümlede, eylemden etkileneni veren sözcük veya sözcük öbeğine nesne denir.

 

a) Belirtili Nesne : Yükleme (kimi, neyi) sorusu sorularak bulunan, nesnedir.

 

* Bu yıl sınavı kazanmalısınız. (neyi kazanmalısınız)

(sınavı - belirtili nesne)

 

Uzanıp yatıvermiş, sere serpe;

Entarisi sıyrılmış hafiften,

Kolunu kaldırmış, koltuğu görünüyor.

 

b) Belirtisiz Nesne : Özneyi bulma girişiminden sonra, yükleme (kim, ne) soruları sorularak bulunan, nesnedir.

 

* Çok güzel kitaplar almış. (Ne almış?)

(çok güzel kitaplar - Belirtisiz nesne)

 

N O T: Edilgen çatılı eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde belirtisiz nesne özneye çok benzediğinden "sözde özne" adını alır.

 

* Bu sorular geçen hafta çözülmüştü

çözen kim? Belli değil, (özne yok)

çözülen ne? Bu sorular (Belirtisiz nesne-Sözde özne)

 

Tren sesi duyulurdu yatağından

(tren sesi- Sözde özne)

 

* Belirtisiz nesne yüklemin hemen önünde bulunur, yeri değişmez. Belirtisiz nesne ile yüklem arasına (de, dahi, bile) gibi... kuvvetlendirme sözcükleri girebilir :

 

Bağdat Caddesi'nde yeni bir dershane açtık. (yeni bir dershane - Belirtisiz nesne)

 

Stajını yaparken para da kazanıyordu. (para da - Belirtisiz nesne)

 

* Bir cümlede birden fazla nesne bulunabilir. Ancak bunların hepsi aynı tür nesnedir :

 

Seni, sesini, gözlerinin rengini unutabilsem.

Bli. N. / Bli. N. / Belirtili nesne

 

* İsim cümlelerinde genellikle nesne olmaz:

 

Son günlerde havalar güzelleşti.

(havalar - Özne)

 

* Nesne bir tamlamadan oluşabilir :

 

Güzel kadınları severim. (sıfat tamlaması)

İşçi kadınları da severim. (isim tamlaması)

 

* Nesne bir eylemsiyle oluşmuş yan cümlecik olabilir :

 

Ders çalışmayı bilmelisiniz.

 

* Nesne zamir (adı) olabilir :

Bu yıl beni iyi dinleyiniz.

 

* Nesneler, cümle içinde açıklayıcısıyla verilebilir :

Başarmak için sözlerimi, çalışmayla ilgili olanları, unutmayın.

 

 

2- TÜMLEÇ

 

Yüklemin anlamını yer, yön, zaman, durum yönünden tamamlayan sözcük veya sözcük öbeği tümleci oluşturur.

 

a) Dolaylı Tümleç : Yükleme (kime, kimde, kimden, neye, nede, neden, nereye, nerede, nereden) soruları sorularak bulunan tümleçtir.

 

Ağlar çekiliyor dalyanlarda;

Bir kadının suya değiyor ayakları

 

Hiçbir şeyden çekmedi dünyada

Nasırından çektiği kadar.

 

N O T: (-e) halindeki tümlece "yönelme"; (-de) halindeki tümlece "bulunma"; (-den) halindeki tümlece "ayrılma" tümleci de denilmektedir.

 

b) Zarf Tümleci : Yükleme "ne zaman, nasıl, ne kadar, niçin, neden, niye, nereye (yön)" soruları sorularak bulunan tümleçtir.

 

 

* Birdenbire vurdu gün ışığı yere. (durum-hal)

 

* Böyle havada istifa ettim. (zaman)

* Güneş doldu içeri. (yön)

Güzel işçi kadınları

Daha çok severim. (miktar)

 

C- Edat Tümleci

Cümlenin diğer öğeleri içinde yer almayan tek edat veya edatla biten sözcük öbeğidir.

 

* Ankara'ya uçakla gitti. (Araç-ne ile)

* Annesine sevgiyle sarıldı. (Zarf tümleci-nasıl)

* Bu nöbetçi heykel gibi duruyor. (Benzerlik)

 

U Y A R I

Bazı dilbilimciler edat tümlecini zarf tümleci içinde kabul etmektedirler.

 

 

Cümlenin Öğeleriyle ilgili Genel Özellikler

 

* Cümlede vurgulanan öğe (en önemli öğe) yüklemden hemen önce gelen öğedir.

- Bu akşam size geleceğim. (D.T vurgulu)

- Sınavı çalışarak kazanırsınız. (Z.T. vurgulu)

- Her gün kendini anlatıyor.(B.li Nesne vurgulu)

 

* (mi) soru edatıyla oluşturulan cümlelerde vurgulanan öğe (mi)'den önce gelen öğedir.

 

- Kalemini mi kaybetmiş?

- Dün mü aradınız?

- Köyde mi yaşıyorsunuz?

 

* Soru cümleleri değişik öğeleri buldurmaya yönelik olabilir :

 

- Kimi bekliyorsunuz?(B.li. Nesneyi buldurmaya)

- Nereye gideceğiz? (D.T.'yi buldurmaya)

- Bu soruyu kim çözecek? (Özneye yönelik)

- Onları nasıl bulabiliriz? (Z.T. 'ne yönelik)

- Bizi mi bekliyorsunuz? (B.li Nesneyi buldurmaya yönelik)

- Okula mı gidiyorsun? ( D.T.'yi buldurmaya yönelik)

- Yarın mı geleceksin? (Z.T.'yi buldurmaya yönelik)

 

ÖZNE YÜKLEM UYUMU (UYGUNLUĞU)

 

Bir cümlede, özne ile yüklem arasında "kişi" bakımından ve "tekillik-çoğunluk" yönünden bir uygunluk vardır.

 

Tekillik Ğ Çoğulluk Yönünden Uyum :

 

Genel kural : Bir cümlede özne tekilse yüklem tekil, özne çoğulsa yüklem çoğuldur. Ancak bazı durumlarda bu kurala uygunluk olmamasına rağmen uyumsuzluk söz konusu olmaz :

 

1- Övünme, böbürlenme, veya alçak gönüllülük söz konusu olduğunda birinci kişi olan özne ve yüklem çoğullanabilir :

 

* Biz adamı böyle mat ederiz.

* Biz büyüklerimize saygıda kusur etmeyiz.

 

2- Saygı, kibarlık, alay, sitem söz konusu olduğunda özne tekil olsa bile yüklem çoğul olabilir :

 

 

 

* Nur Hanım bizi davet ettiler. (saygı)

* Kıymetli dostumuz adımızı bile unutmuşlar (sitem)

* Sevgili öğrencim nihayet gelebildiler. (alay)

 

3- Sayı sıfatlarıyla veya "birkaç", "birçok" gibi belgisiz sıfatlarla yapılmış sıfat tamlamaları özne olduğunda yüklem tekil olur.

 

* Birkaç çocuk sizi soruyordu.

* Beş yıl geçti aradan.

* Birçok öğrenci çalışmanın önemini kavrayamıyor.

 

4- Özne Çoğul :

Cansız varlık, bitki adı, hayvan adı, organ adı, eylem adı, zaman adı, soyut kavram ise yüklem tekil olur :

 

* Sonbahar gelince çiçekler solar.

* Kulakları iyi duymuyormuş.

* Atlar güneşin battığı yere koşuyordu.

* Güzellikler kalıcı değildir.

* Bu gülüşmeler nereden geliyor?

* Aylar ne de çabuk geçiyor.

 

5- Özne yukarıda (4. maddede) sayılan çoğul özneler olup, bunlara insan özelliği verilmişse (kişileştirilmişse) yüklem çoğul olabilir.

 

* Ağaçlar yolcuları selamlıyorlardı.

* Bulutlar bizim için göz yaşı döküyorlardı.

 

6- Özne insanı veren çoğul bir sözcükse yüklem tekil de olabilir, çoğul da :

 

* Memurlar sendika kurmak istiyor.

* Memurlar toplu sözleşme istiyorlar.

 

Kişi Bakımından Uyum :

 

Genel Kural : Bir cümlede özne ile yüklem aynı kişiyi vermelidir :

 

* Ben sizi çok seviyorum.

Ancak, özne birden çok kişiden oluşuyor ve bunlardan biri :

* 1.Tekil Kişi Zamiri (ben) ise yüklem1. Çoğul kişi (biz);

* 2. Tekil Kişi Zamiri (sen) ise yüklem 2. Çoğul Kişi (siz)

* 3. Tekil şahıs Zamiri (O) ise yüklem 3. Çoğul kişi (onlar) olur.

 

U Y A R I

Özne Ğ yüklem uyumsuzluğu anlatım bozukluğunu oluşturan nedenlerden biridir.

 

 

 

ÇÖZÜMLÜ ÖRNEKLER

 

ÖRNEK 1 

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, bir belgisiz zamir nesne görevindedir?

 

A) Bazen günlerimi resim yaparak geçiriyorum.

B) Çoğu zaman onu otobüs durağında görüyorum.

C) Kimi arkadaşlar çayı sever ama ben kahveyi yeğlerim.

D) Bana, bir gün uğrasın, diye haber bırakmış.

E) Bunların hepsini geçen gün ben aldım.

 

ÇÖZÜM : Sadece C ve E cümlelerinde nesne vardır. (C) cümlesindeki nesneler isimdir. (E) cümlesinde ise "hepsini" sözcüğü belgisiz zamir olup, nesne görevindedir. Buna göre yanıt (E) dir.

 

ÖRNEK 2 

Dille oynamak, dile olabildiğince değişik biçimler vermek; sözcüklerin yakın çağrışımlarını, gidebileceği son durağa kadar izlemek ve bunlardan, yepyeni tatlar taşıyan imgeler üretmek, şiirdeki ustalığın gizleridir.

 

Bu cümlenin öğeleri aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?

 

A) Özne-nesne-dolaylı tümleç-yüklem

B) Özne-nesne-yüklem

C) Nesne-dolaylı tümleç-yüklem

D) Nesne-yüklem

E) Özne-yüklem

 

ÇÖZÜM : Soru kökünde verilen cümlenin yüklemi : "şiirdeki ustalığın gizleridir" söz öbeğidir. Özne ise "dille oynamak, dille olabildiğince değişik biçimiler vermek; sözcüklerin yakın çağrışımlarını gidebileceği son durağa kadar izlemek ve bunlardan yepyeni tatlar taşıyan imgeler üretmek" söz öbeğidir. Bu nedenle cümle"özne ve yüklem"den oluşmuştur. Yanıt (E)dir.

 

 

 

ÖRNEK 3 

 

Ülkenin günlük siyasal olaylarını ve toplumsal bozukluklarını eleştirel bir yaklaşımla ve etkileyici bir biçimde yansıtır.

 

Bu cümlenin öğeleri aşağıdakilerin hangisinde sırayla verilmiştir?

 

A) Özne-nesne-yüklem

B) Nesne-dolaylı tümleç-yüklem

C) Özne-dolaylı tümleç-yüklem

D) Nesne-zarf tümleci-yüklem

E) Özne-zarf tümleci-yüklem

 

ÇÖZÜM : Soru kökünde verilen cümlenin :

yüklemi : yansıtır.

Belirtili nesnesi : Ülkenin günlük siyasal olaylarını ve toplumsal bozukluklarını

Zarf tümleci : Eleştirel bir yaklaşımla ve etkileyici bir biçimde, olduğundan öğelerin sıralanışı:

"Belirtili nesne-Zarf tümleci-Yüklem"dir. Buna göre yanıt (D) dir.

 

ÖRNEK 4 

İçeriye ellerinde kamerayla genç, kadınlı erkekli bir grup gazeteci girdi.

 

Bu cümleyle aşağıdaki cümlelerden hangisi arasında öğelerinin sıralanışı yönünden bir benzerlik vardır?

 

A) Konferansa katılan konuşmacı, ağır adımlarla kürsüye doğru ilerledi, tane tane anlatmaya başladı.

B) Konferans salonuna alınan velilere, okul müdürü az ama öz konuşarak sorunları açıkladı.

C) Deniz kıyısına toplananlar, büyük bir hayranlıkla güneşin batışını izliyordu.

D) Derenin kuzeye bakan tarafındaki ağaçların altı serin, diplerindeki otlar dipdiriydi.

E) Düzenlenen seminere, kullanacakları aletlerle birlikte, işe yeni başlayan arkadaşlarımız katılacak.

 

ÇÖZÜM : Soru kökündeki cümlenin öğelerinin ayrımı şöyledir :

İçeriye ellerinde kamerayla genç, kadınlı erkekli bir grup gazeteci girdi.

(içeriye:dolaylı tümleç / ellerinde kamerayla:zarf tümleci / genç kadınlı erkekli bir grup gazeteci:özne / girdi:yüklem)

E) seçeneğindeki cümlenin öğelerinin ayrımı da şöyledir :

Düzenlenen seminere, kullanacakları aletlerle birlikte, işe yeni başlayan arkadaşlarımız katılacak.

(düzenlenen seminere:dolaylı tümleç / kullanacakları aletlerle birlikte:zarf tümleci / işe yeni başlayan arkadaşlarımız:özne / katılacak:yüklem)

Yanıt (E) dir.

 

 

 

ÖRNEK 5 

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yan cümlecik, temel cümleciğin öznesi durumundadır?

 

A) Öğretmen, sınava girecekleri, bahçede topladı.

B) Sabahları bir süre yürümek sağlığa yararlıdır.

C) Müşteri gelince elindeki işi bırakır.

D) Her ay bir kitap okumayı alışkanlık edinmişti.

E) Okulunu bitirince iyi bir işe girmek istiyormuş.

 

ÇÖZÜM : (B) seçeneğindeki cümlenin öznesi; "sabahları bir süre yürümek" söz öbeği olup, isim fiille oluşmuş bir yan cümleciktir. Yanıt (B ) dir.

 

 

 

ÖRNEK 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belirtili nesne vardır?

 

A) Romanın ikinci bölümünde olaylar, küçük bir Anadolu kasabasında geçer.

B) Romanda doğa görünümlerinde, yerli ve yabancı törelerin anlatımına geniş ölçüde yer verilmiştir.

C) Romanda yazar, olayları, kişiliğini gizlemeden, kendi yorumuyla anlatmıştır.

D) Bu romanın kahramanları, genellikle ulusal değerlere yabancılaşmış, zengin ve yarı aydın kişilerdir.

E) Yazar romandaki kişilerin karakterlerine oldukça yüzeysel bir açıdan bakar.

 

ÇÖZÜM : Verilen seçeneklerdeki cümlelerden sadece (C)'dekinde "olayları" sözcüğü belirtili nesne görevinde kullanılmıştır. Yanıt (C) dir.

 

 

 

ÖRNEK 7

"Türkçe ' de bir cümlenin öznesi birinci ve üçüncü tekil kişiden oluşuyorsa, yüklemi birinci çoğul kişi olur."

 

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala uymamaktan kaynaklanan bir bozukluk vardır?

 

A) Ben onunla ilk kez sizin evde karşılaştım.

B) O filmi seninle birlikte izlemiştik sanırım.

C) Son durağa geldiğimizde otobüste bir ben bir de o yaşlı adam kalmıştı.

D) O, ağabeyimle aynı sınıfta okumuştu.

E) Hatırlarsan geçen sene bu günlerde sen, ben ve kardeşim denize giriyorduk.

 

ÇÖZÜM : (C) seçeneğinde özne "ben ve o yaşlı adam"dır. Yani özne birinci ve üçüncü tekil kişiden oluşmaktadır. Fakat yüklem 1. çoğul kişi değildir. Bu nedenle yanıt (C) dir.

 

 

 

ÖRNEK 8

Aşağıdakilerden hangisi iki öğeli bir cümledir?

 

A) Toprak, her gün bin bir özenle süslenir.

B) Toprak, bu aylarda baş döndürücü kokular yayar.

C) Toprak, saçlarına katmerli çiçekler takar.

D) Toprak, harıl harıl çalışan bir kimyacıdır.

E) Toprak, ormanların yardımıyla susuzluğunu giderir.

 

ÇÖZÜM : Sadece (D) seçeneğindeki cümle iki öğelidir.

Toprak : Özne

Harıl harıl çalışan bir kimyacıdır : Yüklem

Yanıt (D) dir.

 

 

 

ÖRNEK 9

"Sabah olunca, güneşin ilk ışıkları dağların doruklarını aydınlattı."

 

Aşağıdakilerin hangisi, öğeleri ve öğelerinin sıralanışı bakımından bu cümleye benzemektedir?

 

A) Zaman, onun için çok önemlidir.

B) Kardeşinin yerinde şimdi o çalışıyor.

C) Evde yalnız kalınca müzik dinler.

D) Babasının arkasından o da işe gitti.

E) İki saat sonra su, depoyu doldurur.

 

ÇÖZÜM : Soru kökündeki cümlenin öğeleri ve öğe sıralanışı "Zarf Tümleci-Özne-Belirtili Nesne-Yüklem" biçimindedir. Bu sıralanış (E) seçeneğindeki cümlede de vardır. Yanıt (E) dir.